విష్ణు పారిజాతము (శ్రీ విష్ణుపారిజాత యక్షగానము)-2801

*1. శీర్షిక & ప్రాథమిక గుర్తింపు విభాగం (Title & Basic Identification
Block)*

- *పుస్తకం పూర్తి పేరు (తెలుగులో):* విష్ణు పారిజాతము (శ్రీ విష్ణుపారిజాత
యక్షగానము)
- *Title in English Transliteration:* Vishnu Parijatamu
- *ఉపశీర్షిక (Subtitle):* NA
- *ప్రత్యామ్నాయ / ఇతర పేర్లు (Alternate/Variant Titles):* పారిజాతాపహరణము
- *గ్రంథ రూపం / వర్గం (Category/Genre):* యక్షగానము / భక్తి కావ్యము (నాటక
ప్రక్రియ)

*2. రచయిత, సంపాదకులు & ఇతర కర్తల వివరాలు (Author & Contributor Details)*

- *రచయిత పూర్తి పేరు:* తరిగొండ వెంగమాంబ (తఱికుండ వెంగమాంబ)
- *కలం పేరు / బిరుదులు (Pen Name / Titles):* NA
- *రచయిత కాలం / జీవిత కాలం (Birth-Death Dates):* NA
- *జన్మస్థలం / నివాసం:* తటికుండ (తరిగొండ / తటిగొండ), కడప మండలము; తరువాతి
జీవితం తిరుమల/శేషాద్రి.
- *విద్యా అర్హతలు & వృత్తి:* NA
- *సమకాలీన రచనలు / ఇతర ముఖ్య కృతులు:* వేంకటాచల మాహాత్మ్యము, రాజయోగసారము,
వాసిష్ఠ రామాయణము (యోగవాసిష్ఠము), ద్విపద భారతము, ద్విపద భాగవతము, నరసింహ
శతకము, నరసింహ విలాస కథ, శివ నాటకము, కృష్ణ నాటకము, రమాపరిణయము, చెంచు నాటకము,
శ్రీకృష్ణ మంజరి, రుక్మిణీ నాటకము, గోపికా నాటకము, ముక్తికాంతా విలాసము.
- *ఇతర కర్తల వివరాలు (Contributors):*
- *సంపాదకుడు (Editor):* NA
- *అనువాదకుడు (Translator):* NA
- *చిత్రకారుడు / ముఖచిత్ర డిజైనర్ (Illustrator/Cover Artist):* NA
- *ముందుమాట / పీఠిక రచయిత (Foreword/Introduction Author):* NA
- *రచయిత పరిచయ వ్యాసం (Author Note):* తరిగొండ వెంగమాంబ కడప జిల్లాలోని
తటికుండ (తరిగొండ) గ్రామంలో కానాల కృష్ణార్యుడు, మంగాంబ దంపతులకు
శ్రీవేంకటేశ్వర ప్రసాదంగా జన్మించింది. బాల్యం నుంచే మధురభక్తి భావనతో
శ్రీవేంకటేశ్వరుని తన పతిగా భావించి ఆధ్యాత్మిక జీవనం సాగించింది. లౌకిక సమాజం
నుంచి ఎదురైన అనేక ఆటంకాలను, హింసలను తన అచంచలమైన భక్తి, తపశ్శక్తితో
అధిగమించింది. శృంగేరీ పీఠాధిపతుల ప్రశంసలు పొందిన పిమ్మట, తిరుమలకు చేరి
అక్కడే శేషజీవితాన్ని గడుపుతూ అనేక యక్షగానాలు, తత్త్వగ్రంథాలు, కావ్యాలు
రచించి శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామివారిలో ఐక్యమైంది.

*3. సాహిత్య, విషయ & సామాజిక విశ్లేషణ (Literary, Content & Critical
Analysis)*

- *పరిచయం & నేపధ్యం (Introduction & Context):* 'విష్ణు పారిజాతము' అనేది
18వ శతాబ్దపు మహాభక్తురాలు, యోగిని అయిన తరిగొండ వెంగమాంబ చేత రచించబడిన
అత్యంత రమణీయమైన యక్షగాన ప్రబంధం. శ్రీకృష్ణుడి లీలలను, పారిజాతాపహరణ
వృత్తాంతాన్ని భక్తిరసభరితంగా ఆంధ్ర పాఠక లోకానికి అందించడం ఈ గ్రంథం యొక్క
ప్రాథమిక లక్ష్యం.
- *రచయిత అంతరంగం & సంకల్పం (Author's Intent & Purpose):* ఈ గ్రంథ రచనకు
వెంగమాంబ యొక్క ప్రధాన ప్రేరణ తన ఇష్టదైవమైన తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి పై
గల నిరతిశయ భక్తి మరియు మోక్ష సాధన. తన వంశం, జన్మవృత్తాంతం తెలుపుతూ తరిగొండ
నరసింహస్వామి కరుణతో ఈ 'పారిజాతాపహరణం' యక్షగానాన్ని రచించి శ్రీవేంకటాచలపతికి
బుధజన సమ్మతంగా సమర్పించినట్లు ఆమె గ్రంథాంతంలో స్పష్టం చేసింది.
- *ప్రధాన విషయ సారాంశం (Core Summary & Key Themes):*
- *కథాంశం & పాత్రల చిత్రణ:* ఇది శ్రీకృష్ణుడు, రుక్మిణి, సత్యభామ మరియు
రాధల నడుమ సాగే పారిజాత పుష్ప వృత్తాంతం మరియు సవతుల పోరును
ఆధారంగా చేసుకుని
నడిచే భక్తి-శృంగార యక్షగానం. దేవర్షి నారదుడు తెచ్చిన పారిజాత పుష్పాన్ని
శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణికి ఇవ్వడంతో ప్రారంభమయ్యే అసూయ, రాధ మరియు సత్యభామల
ప్రణయ కోపాలు, వారి నడుమ సాగే వాగ్వాదాలు (దర్వులు/అటతాళాల రూపంలో) ఇందులో
ప్రధానంగా ఆకట్టుకుంటాయి.
- *సామాజిక ప్రతిఫలనం:* పౌరాణిక ఘట్టమైనప్పటికీ, మానవ సహజమైన ఈర్ష్య,
సవతుల కలహాలు, ప్రణయ కలహాలను అత్యంత ప్రాకృతికమైన జానపద/వ్యావహారిక శైలిలో
చిత్రించడం ద్వారా అప్పటి సామాజిక మనస్తత్వాలను, భావోద్వేగాలను గ్రంథం
ప్రతిబింబిస్తుంది. చివరగా సకల విశ్వాధారుడైన విష్ణుమూర్తి లీలావిశేషాలను,
శ్రీనివాసుని దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని కీర్తిస్తూ జయమంగళ హారతులతో కథ
ముగుస్తుంది.
- *భాషా శైలి & వ్యాకరణ విశ్లేషణ (Language Style & Literary Tropes):*
వెంగమాంబ తన యక్షగానంలో జానపద గేయ రీతులను, ద్విపదలను, అటతాళ దర్వులను, మంగళ
హారతులను అత్యంత కమనీయంగా మేళవించింది. శ్రీకృష్ణుడిని నిందించే సన్నివేశాలలో
"వోసి నీవెవతెవుట్టిపడెదవు", "గయ్యాళి తోత్తా" వంటి లోకోక్తులు, వ్యావహారిక
పదాడంబరాలు వాడటంలో ఆమె సిద్ధహస్తురాలు. ప్రబంధాలలోని సంస్కృత భూయిష్టమైన
సమాసాల జోలికి పోకుండా, పాడుకోవడానికి అనువుగా ఉండే సులభ శైలిని, గేయాత్మక
వాక్య నిర్మాణాన్ని అనుసరించింది.
- *పరిశోధనాత్మక & సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత (Research & Cultural Value):*
తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో మహిళా ప్రాతినిధ్యం తక్కువగా ఉన్న కాలంలో యక్షగాన
ప్రక్రియలో విశేష కృషి చేసిన తొలి మహిళా కయితలలో వెంగమాంబ అగ్రగణ్యురాలు. ఆమె
రాసిన ఏడు యక్షగానాలలో 'విష్ణు పారిజాతము' అత్యంత విశిష్టమైనది. భక్తి
రసాన్ని, యక్షగాన నాటక రీతులను, సంగీత లయాత్మక దర్వులను సమ్మేళనం చేసి
వెంకటాచలపతికి అంకితమివ్వడం వల్ల ఈ గ్రంథానికి అటు సాహిత్యపరంగా, ఇటు తిరుమల
క్షేత్ర సాంస్కృతిక చరిత్రలోనూ విశేష ప్రాధాన్యత ఉంది.
- *ముగింపు & పాఠకుల మార్గదర్శి (Conclusion & Target Audience):* ఈ గ్రంథం
యక్షగాన ప్రక్రియపై పరిశోధన చేసే విద్యార్థులకు, తెలుగు భక్తి సాహిత్యాన్ని
అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు, శ్రీవేంకటేశ్వర భక్తులకు మరియు సాధారణ
సాహితీప్రియులకు ఎంతో ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. దీని ద్వారా తరిగొండ వెంగమాంబ
కవిత్వ పటిమ, యక్షగాన రచనలో ఆమె పాటించిన మెలకువలు మరియు అచంచల భక్తితత్వాన్ని
స్పష్టంగా అవగాహన చేసుకోవచ్చు.

*4. విపుల సాంకేతిక మెటాడేటా (Technical Metadata - Wikidata & MARC
Compatible)*

- *ప్రాథమిక వికీడేటా & కేటలాగ్ వివరాలు:*
- *P1476 (Title):* విష్ణు పారిజాతము
- *P1680 (Subtitle):* NA
- *P31 (Instance of):* Book / Monograph
- *Wikidata ID:* NA
- *P18 (Image/Cover Art):* NA
- *కర్తలు & సంస్థలు (Persons & Entities):*
- *P50 (Author):* తరిగొండ వెంగమాంబ
- *P110 (Illustrator):* NA
- *P11105 (Annotator):* NA
- *P655 (Translator):* NA
- *P98 (Editor):* NA
- *P767 (Contributor):* గంగాధరప్ప, గాదంశెట్టి పుల్లయ (మాతృక లేఖకులు);
A.V. శ్రీనివాసాచార్యులు (ప్రతిని సరిచూసినవారు)
- *P2679 (Foreword Author):* NA
- *P2680 (Afterword Author):* NA
- *P123 (Publisher):* ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి
- *P872 (Printer / Press):* ఉదయ భాను ప్రింటర్సు, హైదరాబాదు
- *గుర్తింపు సంఖ్యలు (Identifiers):*
- *P212 (ISBN-13):* NA
- *P957 (ISBN-10):* NA
- *P243 (OCLC Number):* NA
- *P675 (Google Books ID):* NA
- *P648 (Open Library ID):* NA
- *P2034 (Project Gutenberg ID):* NA
- *P724 (Internet Archive ID):* NA
- *P8383 (Goodreads Identifier):* NA
- *P6721 (K10plus PPN):* NA
- *సందర్భం, ముద్రణ & భౌతిక వివరాలు (Physical & Publication Details):*
- *P407 (Language):* Telugu
- *P291 (Place of Publication):* హైదరాబాదు
- *P577 (Publication Date / Year):* NA (ప్రథమ ముద్రణ: 1000 ప్రతులు;
మూల మాతృక లేఖన సంవత్సరం: దుర్ముఖి నామ సంవత్సరం ఆషాఢ శుద్ధ, 1896 జులై 16;
సరిచూసిన తేది: 16-1-65)
- *P1104 (Page Count):* NA
- *P2635 (Number of Volumes):* 1
- *P393 (Edition Number):* ప్రధమ ముద్రణ
- *P1031 (Legal Citation / Registration No):* 894-8131 / VEN-V (Sree
Krishna Devaraya Andhra Bhasha Nilayam Call No)
- *P186 (Material Used):* Paper
- *P437 (Distribution Format):* Paperback
- *Cost / Original Price (ధర):* ₹ 2-50

*5. వర్గీకరణ & డిజిటల్ ఆర్కైవల్ ఫీల్డ్స్ (Classification & Archival
Studies)*

- *Work_Genre_P136:* Yakshagana / Devotional Poetry / Musical Drama
- *Work_Subject_P921:* Vishnu Parijatamu, Parijatapaharanam, Tarigonda
Vengamamba, Lord Venkateswara, Bhakti Literature
- *Work_Country_P495:* India
- *Work_Movement_P135:* భక్తి ఉద్యమ సాహిత్యం / యక్షగాన వాఙ్మయం
- *Work_Based_On_P144:* పారిజాతాపహరణ పౌరాణిక ఘట్టం
- *Dewey Decimal Classification (DDC) Number:* 891.483 (Telugu
Fiction/Drama)
- *Colon Classification (CC) Class Number:* NA
- *Koha Classification Tag / Call Number:* VEN-V / 894-8131
- *Copyright Status / Public Domain:* Public Domain (పబ్లిక్ డొమైన్ -
18వ శతాబ్దపు కయిత రచన)

*6. English Academic Abstract & Metadata Summary*

*Objective & Scope:* *Vishnu Parijatamu* is a classical musical play (
*Yakshagana*) composed by Tarigonda Vengamamba, one of the most prominent
18th-century female poet-saints of Telugu devotional literature. The
primary objective of this work is to present the mythological tale of
*Parijatapaharanam*—the episode involving Lord Krishna, Satyabhama,
Rukmini, and Radha over the celestial Parijata flower—as a dedicated
offering of *Madhura Bhakti* (divine romantic devotion) to Lord
Venkateswara of Tirumala.

*Methodology & Content Overview:* The text employs traditional Yakshagana
structures, combining metrical *Dvipada* verses, rhythmic *Darvus* set to
musical cycles (*Ata Talam*), dialogues, and ceremonial *Mangala Haratis*.
The narrative portrays the celestial conflict and jealousies among
Krishna's consorts with intense realistic human emotions, folk idioms, and
lyrical drama. It seamlessly transitions from playful romantic friction to
profound spiritual surrender, concluding with a grand eulogy of Lord
Srinivasa and Goddess Alamelu Manga residing at Mount Seshadri.

*Literary & Academic Significance:* Vengamamba’s *Vishnu Parijatamu* holds
exceptional academic value in South Asian studies, gender studies, and
Dravidian philology. As a pioneer among female writers in Telugu,
Vengamamba broke rigid stylistic constraints by adapting formal Puranic
themes into accessible, performance-oriented musical poetry. This work
reflects the socio-cultural dynamics, folk musical patterns, and regional
linguistic nuances of 18th-century Andhra Pradesh.

*Recommendation:* This volume is an indispensable reference for researchers
of Telugu literary history, manuscriptologists, catalogers of South Asian
manuscripts, and scholars studying medieval Indian devotional and
performance traditions.