దూతవాక్యము-4584

భాస భారతరూపకము — దూతవాక్యము

దుత వాక్యము.pdf

సాహిత్య / విషయ విశ్లేషణ వ్యాసం పరిచయం

సంస్కృత నాటక వాఙ్మయంలో ఆది నాటకకర్తగా విశేష ఖ్యాతిగాంచిన భాస మహాకవి రచించిన
'భారత రూపకాల'లో 'దూతవాక్యము' అత్యంత విశిష్టమైన ఏకాంక రూపకము. మహాభారతంలోని
అత్యంత కీలకమైన శ్రీకృష్ణుని రాయబార ఘట్టాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఈ నాటకం
మలచబడింది. విద్వత్కవి శేషులు, ప్రసిద్ధ విమర్శకాగ్రణులు శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య
శాస్త్రి గారు ఈ కృతిని ఆంధ్రీకరించి తెలుగు పాఠకులకు అందజేశారు. ప్రాచీన
పౌరాణిక ఇతిహాసానికి భాసుడు తన సంవిధాన చాతుర్యంతో రమణీయమైన నాటకీయతను అద్ది,
నాటక రంగానికి అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దిన శైలిని ఈ గ్రంథం ప్రతిబింబిస్తుంది.
రచయిత అంతరంగం

మూల రచయిత భాసుడు పౌరాణిక కథాంశాలను ఉన్నది ఉన్నట్లు కాకుండా, తన స్వయం
ప్రతిభతో నాటకీయ మార్పులు చేసి రంగస్థల ప్రదర్శనకు అనుకూలంగా మలచడంలో
సిద్ధహస్తుడు. అనువాదకులు శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రి గారు పద్య, గద్య
రచనలలోను మరియు సాహిత్య సమీక్షలలోను పండితుల మెప్పు పొందిన అపార వ్యుత్పత్తి
కలవారు. భాసుని భావాన్ని, స్వతంత్ర ప్రతిభను మక్కీకి మక్కీ కాకుండా, తెనుగు
జాతీయతకు, నాటకీయతకు భంగం కలగకుండా అత్యంత రమణీయంగా అనువదించాలనేది వారి
అంతరంగం.
పుస్తక సారాంశం / ప్రధానాంశం

'దూతవాక్యము' నాటకంలో ప్రధాన కథాంశం పాండవుల తరఫున శ్రీకృష్ణుడు కౌరవ సభకు
రాయబారిగా వెళ్లడం. అయితే మూల భారతంలో రాయబారం హస్తినాపురంలోని ధృతరాష్ట్రుని
కొలువుకూటంలో జరిగితే, భాసుడు తన నాటకంలో ఈ ఘట్టాన్ని కురుక్షేత్రంలోని
దుర్యోధనుని యుద్ధ శిబిరానికి/మంత్రశాలకు మార్చాడు. యుద్ధ సన్నాహాలు పూర్తయిన
తర్వాత రాయబారం జరిపించడం ద్వారా ఈ నాటకానికి ఒక ప్రత్యేకమైన రసవత్తర
వాతావరణాన్ని కల్పించాడు.

నాటకంలో దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని రాకను అత్యంత నిర్లక్ష్యం చేయడానికి,
పరధ్యానంగా ఉన్నట్లు నటించడానికి ద్రౌపదీ పరాభవ చిత్రపటాన్ని తిలకిస్తుంటాడు.
కృష్ణుడు సభలోకి రాగానే రాజసభలోని రాజులందరూ సంభ్రమంతో లేచి నిలబడగా,
లేవకూడదని దృఢ సంకల్పంతో ఉన్న దుర్యోధనుడు కూడా కృష్ణుని దైవిక ప్రభావం వల్ల
తెలియకుండానే దిగ్గున లేచి కిందపడిపోతాడు. శ్రీకృష్ణుడు ధర్మబోధ చేసి,
రాజ్యభాగం ఇవ్వవలసిందిగా కోరగా, దుర్యోధనుడు కృష్ణుడిని కేవలం ఒక గొల్లవాడిగా,
రాయబారిగా మాత్రమే ఈసడించి, అతడిని బంధించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

ఆ సందర్భంలో శ్రీకృష్ణుడు తన దైవత్వాన్ని ప్రకటిస్తూ విశ్వరూపాన్ని
దాలుస్తాడు. నాటకరంగ ప్రదర్శనా సౌలభ్యం కోసం భాసుడు ఈ విశ్వరూపాన్ని సభ అంతటా
కృష్ణుని మూర్తియే పలువిధాలుగా కనిపించేలా, ఏకపాత్రాభినయ సంభాషణల ద్వారా
అద్భుతముగా తీర్చిదిద్దాడు. అంతటితో ఆగక కృష్ణుడి ఆవాహనతో సుదర్శన చక్రం,
శార్ఙ్గ ధనుస్సు, కౌమోదక్యాది దివ్యాయుధాలు ప్రత్యక్షమవుతాయి. సుదర్శన చక్రం
రంగస్థలంపై పాత్రగా ప్రవేశించి దుర్యోధనుడిని సంహరించడానికి ఉద్యుక్తుడవ్వగా,
భూభార హరణానికి దుర్యోధనుడు ముఖ్య ఉపకరణమని గ్రహించి శాంతిస్తుంది. పౌరుషంపై
దైవబలం సాధించిన విజయానికి, ధర్మం యొక్క వైశిష్ట్యానికి ఈ నాటకం ప్రత్యక్ష
నిదర్శనం.
శైలి మరియు విశ్లేషణ

భాసుని రూపక శిల్పంలో ఏకాంక నాటక ప్రయోగం అత్యంత ప్రతిభావంతమైనది. భీష్మ,
ద్రోణ, కర్ణాది పాత్రలను ప్రత్యక్షంగా రంగస్థలంపై ప్రవేశపెట్టకుండా,
దుర్యోధనుడు ఒక్కడే ఆకాశభాషితం ద్వారా వారితో సంభాషిస్తున్నట్లు నడిపించడం
దృశ్యకావ్య శిల్పానికి పరమావధి. అలాగే సుదర్శన చక్రం ప్రవేశించి మిగిలిన
ఆయుధాల రాకపోకలను వర్ణించే ఘట్టం అద్భుత రసావిష్కరణకు నిదర్శనం. శాస్త్రి గారి
తెలుగు అనువాదంలో పద్యాల అల్లిక, పాత్రల మనస్తత్వానికి తగ్గట్లుగా సాగిన
ప్రౌఢమైన వ్యావహారిక/గ్రాంథిక శైలి నాటకానికి కావ్యత్వ గౌరవాన్ని సమకూర్చాయి.
ముగింపు

ఈ గ్రంథం సంస్కృత నాటక సాహిత్యంపై పరిశోధన చేసే విద్యార్థులకు, నాటకరంగ
ప్రియులకు మరియు పౌరాణిక విశేషాలను నాటకీయ కోణంలో ఆస్వాదించే సాధారణ పాఠకులకు
అత్యంత ఉపయోగకరం. ప్రాచీన రూపక శిల్పాన్ని, భాసకవి అపూర్వ కల్పనా చాతుర్యాన్ని
తెలుగులో సులభంగా ఆస్వాదించడానికి ప్రతి ఒక్కరూ తప్పక చదవవలసిన ఉత్తమ రూపకం
ఇది.
పుస్తక సమగ్ర సమాచారం (Technical Metadata)

*ప్రాథమిక వివరాలు (Basic Info):*

- P1476 (Title): భాస భారతరూపకము— 3 దూతవాక్యము
- P1680 (Subtitle): NA
- P31 (Instance of): నాటకము / ప్రహసనము / రూపకము
- Wikidata ID: NA
- P18 (Image/Cover): NA

*వ్యక్తులు (People):*

- P50 (Author): భాసమహాకవి (తెలుగు అనువాదం: శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రి)
- P110 (Illustrator): NA
- P11105 (Annotator): NA
- P123 (Publisher): శ్రీకృష్ణదేవరాయాంధ్రభాషానిలయము
- P655 (Translator): శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రి
- P98 (Editor): NA
- P767 (Contributor): NA
- P872 (Printer): NA
- P2679 (Foreword Author): NA
- P2680 (Afterword Author): NA

*గుర్తింపు సంఖ్యలు (IDs):*

- P212 (ISBN-13): NA
- P957 (ISBN-10): NA
- P243 (OCLC): NA
- P675 (Google Books ID): NA
- P648 (Open Library): NA
- P2034 (Gutenberg): NA
- P724 (Internet Archive): NA
- P8383 (Goodreads): NA
- P6721 (K10plus): NA

*సందర్భం & ముద్రణ (Context & Edition):*

- P407 (Language): తెలుగు (Telugu)
- P291 (Place of Publication): హైద్రాబాద్
- P577 (Pub Date): 2008
- P1104 (Pages): NA
- P2635 (Volumes): NA
- P393 (Edition): NA
- P1031 (Legal Citation): NA
- P186 (Material): NA
- P437 (Format): NA

అదనపు వివరాలు (Extended Fields)

- Work_Genre_P136: పౌరాణిక నాటకం / ఏకాంక రూపకము
- Work_Subject_P921: శ్రీకృష్ణుని రాయబారం / మహాభారత కథ
- Work_Country_P495: భారతదేశం
- Work_Movement_P135: ప్రాచీన సంస్కృత నాటక సాహిత్యం
- Work_Based_On_P144: భాస మహాకవి 'దూతవాక్యము' (సంస్కృతం)
- Koha_Cost: 30.796
- Total Dewey Decimal Classification – DDC ID: 891.482

English Summary

*Dootavakyam* is a famous one-act Sanskrit play originally composed by the
legendary playwright Bhasa and elegantly translated into Telugu by the
eminent scholar Deepala Pichayya Sastri. Belonging to the genre of
classical Indian theatrical drama, the work reimagines a pivotal episode
from the *Mahabharata*—Lord Krishna’s diplomatic mission as an envoy to the
Kaurava court to negotiate peace.

Unlike the original epic where the peace dialogue occurs in Hastinapur,
Bhasa creatively shifts the setting to Duryodhana’s military camp in
Kurukshetra. Duryodhana, driven by arrogance and disdain, attempts to
disrespect Krishna by fixing his attention on a painting depicting
Draupadi's humiliation (*Draupadi Parabhava*) and eventually attempts to
arrest Krishna. In response, Krishna manifests his divine presence through
a unique stage representation of his cosmic form (*Vishwaroopa*) and
summons his celestial weapons, including the Sudarshana Chakra, Sharnga
bow, and Kaumodaki mace. The Sudarshana Chakra even manifests as a
character on stage, embodying divine justice.

The play excels in dramatic craftsmanship by employing monologue techniques
(*Akashabhashita*) where Duryodhana interacts with unseen characters on
stage, demonstrating high stagecraft innovation. Deepala Pichayya Sastri’s
Telugu rendition preserves the dramatic intensity, poetic elegance, and
philosophical richness of the original Sanskrit text. This book serves as
an invaluable literary asset for researchers, scholars of Indian classical
theatre, and general readers interested in Mahabharata adaptations and
ancient Indian dramaturgy.