సిద్ధేంద్రయోగి753

సిద్ధేంద్రయోగి సాహిత్య / విషయ విశ్లేషణ వ్యాసం పరిచయం

ఆంధ్రప్రదేశ్ సంస్కృతి, నాట్య సంప్రదాయాలలో అత్యంత ప్రముఖమైన స్థానాన్ని
పొందిన కళాకారుడు సిద్ధేంద్రయోగి. సిద్ధేంద్రయోగి కూచిపూడి నాట్యానికి
మూలపురుషుడిగా, భామాకలాప సృష్టికర్తగా ప్రసిద్ధి చెందారు. తెలుగు
విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించిన 'తెలుగు వైతాళికులు' గ్రంథ పరంపరలో భాగంగా డాక్టర్
ఎస్. గంగప్ప రచించిన ఈ పుస్తకం సిద్ధేంద్రయోగి జీవితం, ఆయన కూచిపూడి
నాట్యానికి అందించిన విశిష్టమైన సేవలు మరియు తెలుగు నాట్యరంగ పురోగతిని
ప్రతిబింబించే జీవిత చరిత్ర (Biography) రంగానికి చెందినది.
రచయిత అంతరంగం

రచయిత డాక్టర్ ఎస్. గంగప్ప నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయంలో రీడర్‌గా పనిచేశారు.
పద్య, పద సాహిత్యం మరియు తెలుగు వాగ్గేయకారులపై విశేష పరిశోధన చేసిన వీరు
ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత. ప్రాచీన సంస్కృతిని, కళా
వైభవాన్ని, నాట్యశాస్త్ర ప్రాధాన్యాన్ని తరువాతి తరాలకు అందించాలనే
ఉన్నతాశయంతో సిద్ధేంద్రయోగి సేవలను మరియు కూచిపూడి నాట్య విశిష్టతను సమగ్రంగా
ఆవిష్కరించే ప్రయత్నం చేశారు.
పుస్తక సారాంశం / ప్రధానాంశం

ఈ గ్రంథం తెలుగు నాట్య కళా ప్రాచీనతను, కూచిపూడి నాట్య పరిణామాన్ని
సిద్ధేంద్రయోగి పాత్రతో ముడిపెట్టి వివరిస్తుంది.

- *నాట్య సంప్రదాయాలు:* ఆంధ్రదేశంలో నృత్యము రెండు ప్రధాన పద్ధతులలో
వర్ధిల్లింది. మొదటిది నట్టువమేళము (ఆలయాలు, కళ్యాణ మంటపాలలో దేవదాసీలు
ప్రదర్శించేది), రెండవది నాట్యమేళము (నృత్య నాటక రూపం). నాట్యమేళంలో కలాపాలు
ప్రముఖమైనవి కాగా, అందులో 'భామాకలాపము' అత్యంత ప్రసిద్ధికెక్కింది.
- *సిద్ధేంద్రయోగి పాత్ర & భామాకలాపము:* భామాకలాపాన్ని రచించి, నటింపజేసి,
ప్రచారంలోనికి తెచ్చిన మహానీయుడు సిద్ధేంద్రయోగి. కూచిపూడి (పూర్వనామం
కుచేలపురం) గ్రామానికి చెందిన బ్రాహ్మణులను సంఘటితం చేసి, వారిచేత ఈ
నాట్యాన్ని వేయించి ప్రచారంలోనికి తెచ్చారు.
- *ప్రదర్శనా రీతులు:* సిద్ధేంద్రయోగి ప్రారంభించిన సంప్రదాయంలో పాత్ర
స్వయంగా పాడడం ('కంఠే నాలంబయే ద్గీతం' అను సూత్రం ప్రకారంగా) ప్రత్యేకత.
సత్యభామ పాత్ర స్వయంగా పాడుకుంటూ ఆడుకుంటూ రంగప్రవేశం చేయడం, కందార్థాలు పాడి
అభినయించడం కూచిపూడికే సొంతమైన విశిష్టతలు.
- *సమకాలీనులు & ప్రభావం:* సిద్ధేంద్రయోగి కాలానికి (సుమారు క్రీ.శ. 1600 -
1700) చెందిన క్షేత్రయ్య పదాలు, నారాయణ తీర్థుల కృష్ణలీలా తరంగిణిలోని
తరంగాలు, జయదేవుని అష్టపదులు, లీలాశుకుని శ్లోకాలు కూచిపూడి నాట్యంలో
భాగమయ్యాయి.
- *స్మరణ:* సిద్ధేంద్రయోగి జ్ఞాపకార్థం కూచిపూడిలో 1963లో 'సిద్ధేంద్ర
కళాక్షేత్రము' స్థాపించబడింది. అలాగే హైదరాబాద్ హుస్సేన్‌సాగర్ (ట్యాంక్ బండ్)
వద్ద సిద్ధేంద్రయోగి కాంస్య విగ్రహాన్ని ప్రసిద్ధ కళాకారుడిగా ప్రతిష్ఠించారు.

శైలి మరియు విశ్లేషణ

రచయిత ఎస్. గంగప్పగారు పరిశోధనాత్మక మరియు సరళమైన శైలిని ఉపయోగించారు. భరతముని
నాట్యశాస్త్రాన్ని, నాట్య నియమాలను ప్రస్తావిస్తూనే, సామాన్య పాఠకుడికి కూడా
సులభంగా అర్థమయ్యేలా చారిత్రక పరిణామాన్ని వివరించారు. పుస్తకంలో ఉపయోగించిన
భాష ప్రామాణికంగా ఉండి, కూచిపూడి నాట్య విశిష్టతలను, అభినయ పద్ధతులను
స్పష్టంగా వర్ణిస్తుంది.
ముగి ముగింపు

ఈ గ్రంథం తెలుగు సంస్కృతి, ప్రాచీన నృత్య కళలు, తెలుగు నాట్యాచార్యుల జీవిత
విశ్లేషణపై ఆసక్తి ఉన్న విద్యార్థులకు, పరిశోధకులకు మరియు సాధారణ పాఠకులకు
ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది. కూచిపూడి నాట్య చరిత్రను మరియు దాని మూలపురుషుడైన
సిద్ధేంద్రయోగి విశిష్టతను తెలుసుకోవడానికి ఇది ఒక ప్రామాణికమైన గ్రంథం.
పుస్తక సమగ్ర సమాచారం (Technical Metadata) ప్రాథమిక వివరాలు (Basic Info):

- *P1476 (Title):* సిద్ధేంద్రయోగి
- *P1680 (Subtitle):* NA
- *P31 (Instance of):* Book
- *Wikidata ID:* NA
- *P18 (Image/Cover):* NA

వ్యక్తులు (People):

- *P50 (Author):* డాక్టర్ ఎస్. గంగప్ప (Dr. S. Gangappa)
- *P110 (Illustrator):* NA
- *P11105 (Annotator):* NA
- *P123 (Publisher):* తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం (Telugu University)
- *P655 (Translator):* NA
- *P98 (Editor):* NA
- *P767 (Contributor):* NA
- *P872 (Printer):* NA
- *P2679 (Foreword Author):* నందమూరి తారక రామారావు (కళాప్రపూర్ణ), ఆచార్య
తూమాటి దొణప్ప
- *P2680 (Afterword Author):* NA

గుర్తింపు సంఖ్యలు (IDs):

- *P212 (ISBN-13):* NA
- *P957 (ISBN-10):* NA
- *P243 (OCLC):* NA
- *P675 (Google Books ID):* NA
- *P648 (Open Library):* NA
- *P2034 (Gutenberg):* NA
- *P724 (Internet Archive):* NA
- *P8383 (Goodreads):* NA
- *P6721 (K10plus):* NA

సందర్భం & ముద్రణ (Context & Edition):

- *P407 (Language):* తెలుగు (Telugu)
- *P291 (Place of Publication):* హైదరాబాదు (Hyderabad)
- *P577 (Pub Date):* 1988 (విభవ ఉగాది, మార్చి 18, 1988)
- *P1104 (Pages):* NA
- *P2635 (Volumes):* NA
- *P393 (Edition):* NA
- *P1031 (Legal Citation):* NA
- *P186 (Material):* Paper
- *P437 (Format):* Paperbound

అదనపు వివరాలు (Extended Fields)

- *Work_Genre_P136:* జీవిత చరిత్ర (Biography) / కలాత్మక సాహిత్యం
- *Work_Subject_P921:* సిద్ధేంద్రయోగి జీవితం, కూచిపూడి నాట్య చరిత్ర,
భామాకలాపము
- *Work_Country_P495:* భారతదేశం (India)
- *Work_Movement_P135:* కూచిపూడి నాట్య సంప్రదాయం
- *Work_Based_On_P144:* NA
- *Koha_Cost:* NA
- *Total Dewey Decimal Classification – DDC ID:* 793.31

English Summary

This book, titled *"Siddhendra Yogi"*, authored by eminent scholar *Dr. S.
Gangappa* and published by *Telugu University* (1988), is a biographical
and analytical work dedicated to the life and artistic contributions of
Siddhendra Yogi, the progenitor of the world-renowned Kuchipudi dance form.

The monograph outlines the history and evolution of classical dance in
Andhra Pradesh, categorizing it into *Nattuva Mela* (temple and court court
dance traditions) and *Natya Mela* (dance dramas). Siddhendra Yogi
revolutionized the *Natya Mela* tradition by composing *Bhama Kalapam*, a
signature dance-drama centred around Satyabhama and Lord Krishna. He
consolidated male Brahmin artists in the village of Kuchipudi
(Kuchelapuram) to dedicate themselves to this sacred art form.

The narrative highlights unique technical attributes of Kuchipudi
introduced by Siddhendra Yogi, such as *Kanthe Nalambayed Geetam*—where the
performer sings while dancing and acting—along with the enactment of
*Kandarthas* and *Daruvu*s. The text also discusses the influence of
contemporary and preceding literary masters like Kshetrayya, Narayana
Theertha, and Jayadeva on Kuchipudi's repertoire.

Believed to have lived between 1600 and 1700 CE, Siddhendra Yogi's legacy
is preserved today through institutions like the *Siddhendra Kalakshetram*
(established in 1963) and his statue erected on the Tank Bund in Hyderabad.
Written in an accessible and scholarly tone, this work serves as an
essential resource for art historians, cultural researchers, and dance
enthusiasts interested in Indian classical dance heritage.